We zijn de kunst van het verdedigen verleerd

Een vergeten vaardigheid

Toen Van Vark in 2019 met haar onderzoek begon, had vrijwel niemand het over maatschappelijke weerbaarheid. 

Nu zijn de Scandinavische landen rolmodel geworden. Hun zogenoemde total defence-benadering werd direct na de Tweede Wereldoorlog ingesteld. Het uitgangspunt: de verantwoordelijkheid voor de verdediging van een land ligt niet alleen bij de overheid, maar ook bij het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en individuele burgers.

In Nederland, weet Van Vark, is dat besef na de Koude Oorlog langzaam weggezakt. De focus verschoof naar vredesmissies in het buitenland. Met onze eigen veiligheid zat het wel goed, dachten we.

Vier pijlers

Het Scandinavische model rust op vier pijlers. De militaire: de krijgsmacht zelf. De economische, bijvoorbeeld aanvoerlijnen en het aanleggen van voorraden. De psychologische pijler: voorlichting naar burgers en weerbaarheid tegen desinformatie. En de civiele verdediging, zoals het aanleggen van schuilkelders en het opzetten van burgerhulpverleningsorganisaties.

Finland heeft schuilkelders voor al zijn burgers en graanvoorraden voor negen maanden. In Zweden is er voor iedere inwoner onder de zeventig jaar vastgelegd welke rol die persoon speelt bij een grote ramp of crisis.
 

Dichterbij dan je denkt

Van Vark benadrukt dat het gevaar dat dreigt niet alleen militair is. Met één gerichte cyberaanval kun je de Rotterdamse haven platleggen. Er rijden misschien geen tanks door de straten, maar beïnvloedingscampagnes vanuit Rusland of China kunnen hier heel veel chaos veroorzaken.

'Veel mensen denken dat we ver van het front wonen en dat het wel los zal lopen. Maar bij cyberoorlogvoering maakt het niet uit waar je land ligt.'

Iedereen heeft een rol

Voor meer weerbaarheid is er structuur op nationaal niveau nodig, en uitvoering op lokaal niveau. Van Vark pleit dan ook voor noodsteunpunten in buurten - een buurthuis, sporthal of kerk - waar mensen bij een crisis terechtkunnen voor stroom, voedsel en informatie. Ook stelt ze een vorm van maatschappelijke dienstplicht voor, die niet alleen de weerbaarheid vergroot maar ook de sociale cohesie versterkt.

‘Maar de vraag is niet alleen of we genoeg mensen hebben. De vraag is of we als samenleving bereid zijn samen onze vrijheid te verdedigen.’

Ze vindt het verontrustend dat maar 35 procent van de jongeren een democratische rechtsstaat van essentieel belang vindt. Oudere generaties groeiden op met verhalen over oorlog en herkennen het belang nog. Jongeren weten niet beter. Gelukkig ziet ze dat veel jongeren zich melden bij Defensie.

Dit is een ingekort fragment uit het interview met Annelies van Vark, zoals verschenen in Vmagazine 2026, een uitgave van Vfonds.