Complexiteit toelaten betekent niet dat je zaken relativeert

Het NIOD werd op 8 mei 1945, vlak na de Tweede Wereldoorlog, opgericht. Het doel van het instituut was toen nog: vastleggen wat er allemaal was gebeurd. Er werden archieven van Duitse en Nederlandse instanties aangelegd, maar er werden óók dagboeken en persoonlijke getuigenissen van ‘gewone’ mensen verzameld.  

Het NIOD kreeg op die manier niet alleen een documenterende, maar ook een duidende functie. Die laatste rol is door de tijd gegroeid.  

Tegenwoordig doet het NIOD onderzoek naar eerdere en actuele conflicten, oorlogen en vormen van massaal geweld. Met de verifieerbare en betrouwbare informatie die dit oplevert, wil het instituut bijdragen aan een weerbare samenleving.  

Verschillende manieren van kijken

Ruimte maken voor ‘multiperspectiviteit’ speelt in die weerbare samenleving een grote rol, gelooft Eickhoff.  

Het betekent dat je erkent en accepteert dat er verschillende, en soms zelfs tegenstrijdige, manieren zijn om naar dezelfde geschiedenis te kijken.  

Een lastig uitgangspunt, weet Eickhoff, want groepen mensen willen vaak graag hun eigen verhaal bevestigd zien.  

Ook in Nederland is dat goed te merken, vindt Eickhoff, nu actuele conflicten op andere plekken in de wereld ook doorwerken in onze samenleving. Juist daarom is het volgens hem essentieel dat mensen zich blijven informeren en met elkaar in gesprek blijven.

Geen relativering

Het toelaten van multiperspectiviteit en empathie, stelt Eickhoff, betekent overigens niet dat je gebeurtenissen wil relativeren of het kwaad probeert te nuanceren: 

‘Het lijkt alsof een conflict, door het van verschillende kanten te zien, heel complex wordt, maar je ontdekt ook dat kwaadaardigheid eenduidig is. Je kunt je wel inleven in personen, maar daarmee hoef je de slechtheid van daden niet te relativeren. Momenteel maakt de actualiteit deze opgave, of beter: deze missie, extra ingewikkeld. Vroeger onderzochten we conflicten en oorlogen als primair iets uit het verleden. Nu wordt de maatschappij verscheurd door wat er in de wereld gebeurt. Dat zien we in de politiek, bij instituties, op universiteiten, bij families, in vriendenkringen.’ 

Geprivilegieerd

Hoewel Eickhoff via zijn werk veel geconfronteerd wordt met het kwaad, blijft hij vooralsnog optimist.  

‘Tijdens mijn afgelopen vakantie heb ik De Oorlog in Stukjes gelezen van Simon Carmiggelt, over de bezettingsjaren. (…) Wat eruit spreekt is dat voor hem de mensen tijdens de oorlog hun ware gezicht hebben getoond en dat mensen in vredestijd eigenlijk een masker op hebben en daarmee hun ware aard afschermen. (…) Het heeft me aan het denken gezet over het mensbeeld van de generatie in de beginjaren van het NIOD. Ik worstel er zelf ook mee. Ik heb drie keer onderzoek gedaan naar de concentratiekampen Neuengamme, Buchenwald en Sobibor. Wat mij steeds opviel is dat het kwade en goede naast elkaar voorkomt. Mensen die soms het laatste korstje brood van een ander pikten en mensen die met hun laatste kracht een ander hielpen op te staan. Het bestaat allebei, naast elkaar.’

Dit is een ingekort fragment uit het interview met Martijn Eickhoff, zoals verschenen in Vmagazine 2026, een uitgave van Vfonds